Vlaamse volksdans
Volksdansen zijn de traditionele dansen van een bepaalde streek. De muziek waarop gedanst wordt, is volksmuziek. Vlaamse volksdansen zijn, uiteraard, volksdansen met een Vlaamse achtergrond. Vendelzwaaien maakt regelmatig deel uit van Vlaamse volksdansactiviteiten. Er zijn ook 'nieuwe' Vlaamse volksdansen: nieuwe choreografiën gebaseerd op de Vlaamse volksdanstraditie.
Context
Vroeger leefden gemeenschappen volgens het ritme van de jaargetijden (zaaien, oogsten, …) en rond belangrijke gebeurtenissen zoals huwelijken, geboortes, overlijdens, verhuizen, de kerkelijke en afgeleide feesten zoals karnaval, vasten, Pasen, Sinterklaas, Kerstmis, … Voor elke gelegenheid waren er specifieke liederen, gebruiken en dansen. Het waren meestal eenvoudige melodieën, waarop eenvoudige dansen werden gedanst. Iedereen kende ze, het waren volksdansen, door 'het volk gedanst'. Elke generatie kreeg bepaalde gebruiken, verhalen, liederen en dansen overgeleverd van de voorgaande, maar paste die naar eigen smaak en goeddunken aan. Sommige dansen verdwenen, andere werden uit de omliggende streken overgenomen, nieuwe dansen werden geïntroduceerd, ...
De ‘echte’ volksdansen
Omdat de muzikanten rondtrokken, waren de meeste kleine volksdansen overal verspreid. Maar elk gehucht of dorp had wel 'zijn' versie. In totaal zijn er een 12-tal volksdansen teruggevonden, telkens in verschillende variaties (Jan Smet, Jan Pirrewit, Streep, Mieke Stout, Kolom, Kuskesdans, Luksie, Wandeldans, Klepperwals, Kletskesdans, Zevensprong en Polka-stap). Je zou trouwens kunnen spreken van Midden-Europese dansen: van de meeste dansen zijn immers varianten bekend uit Denemarken, Finland, Zweden, Frankrijk, Nederland, Luxemburg, Duitsland, Oostenrijk, Polen, Tsjechië en Slovenië. Hier en daar waren er ook lokale dansen die een spel uitbeeldden: de Garde Sus, bezemdansen, koterhakendansen, stokkendansen, eierdansen, rozenhoeddansen, ...
Wals, polka, mazurka en schottisch
Naast deze dansjes werden er bovendien overal polka's, walsen, schottischen en mazurka's gedanst. De polka, de galop en de mazurka komen uit het vroegere Polen/Bohemen, de wals uit Zuid-Duitsland/Oostenrijk en de schottisch (valse écossaise of Schotse wals) na heel wat omzwervingen uit Schotland. Deze dansen kwamen in de 18de en 19de eeuw naar onze contreien en verdrongen de muziek- en dansstijl die zich verder had ontwikkeld uit de middeleeuwse muziek (onder andere de contradansen). Toch verdween de oudere stijl niet volledig. Sommige oudere liederen (zoals meiliederen, kerstliederen, driekoningliederen, ...) en oudere (contra)dansen bleven populair of elementen ervan werden verwerkt in nieuwere dansen. Zo is de Trawantel (mannenstokkendans uit Westerlo) van de veel oudere traditie van zwaarddansen afkomstig.
Kadril
Vanuit de hogere klasse kwam de 'Quadrille des lanciers' afgezakt, een dans in vierkant uit de Engels-Franse traditie, oorspronkelijk gedanst door legerofficieren op hun regimentbals. Deze kadril werd in de 18de en 19de eeuw zo populair dat er zich in de meeste steden een eigen variant ontwikkelde. De dorpen namen na verloop van tijd het dansen in vierkantopstelling over. Overal ontstonden plaatselijke 'kadrils', gedanst in grote vierkanten van 12 of 16 paren. Na verloop van tijd begonnen de lokale kadrils grondig van mekaar te verschillen, ook hier werd duchtig geëxperimenteerd en vernieuwd.
Grotere figuurdansen
De grotere figuurdansen zoals de Molenmazurka, de Oogstkoekenkermis, de Karnaval, … werden waarschijnlijk gecreëerd in de verschillende gilden, toneelkringen en muziekgezelschappen ter gelegenheid van bepaalde feesten. Het waren ook de leden van deze verenigingen die ze dansten. Deze dansen zijn choreografisch gezien duidelijk gecreëerd om voor een publiek te dansen. Ze zijn bovendien zo ingewikkeld dat ze moeilijk zonder oefening konden gekend zijn. Deze dansen kunnen wel als typisch Vlaams, of beter nog, Kempisch worden beschouwd. De grote dansen uit de andere regio's (Limburg, Brabant en beide Vlaanderen) zijn mogelijk verloren gegaan.
Grensgevallen
Er zijn ook enkele dansen waarvan de oorsprong onduidelijk is. De Horlepiep is een echte vissersdans die door de matrozen werd gedanst in bijna alle havens langs de West-Europese kust, van Zweden over Duitsland, de Lage Landen en Groot-Brittannië tot in Portugal. De Matrozendans (mannendans) is gekend in Nederland en in Noord-Duitsland. De Mie Katoen zou van oorsprong uit het Nederlandse Noord-Brabant komen, maar is reeds zo lang bij ons gekend dat hij ook tot de Vlaamse dansen wordt gerekend. De Carillon van Duinkerke is, zoals de naam laat vermoeden, een dans uit Frans-Vlaanderen. De Ketellappersdans is ook zo'n buitenbeentje.
Bron: Visietekst werkgroep dans Reuzegom versie 8/12/2005
Vlaamse volksdans on YouTube
De trawantel uitgevoerd door de Sint Sebastiaansgilde van Westerlo op Dans.Juweel 2007.
